Contemplatie én actie

Johannes Vermeer, Christus in het huis van Martha en Maria (detail)

Contemplatie én actie

Van oudsher waren religieuze ordes ofwel ‘contemplatief’ – biddend, beschouwend, naar binnen gekeerd – ofwel ‘actief’ – naar buiten gekeerd, sociaal geëngageerd. Voor Ignatius van Loyola en zijn jezuïetenorde was het niet of-of, maar en-en: ‘contemplatief in de actie’. Een formule met oudere wortels…

Hoewel door Ignatius van Loyola nooit gebruikt in zijn geschriften, is ‘contemplatief in de actie’ de geschiedenis ingegaan als de formule die het best de spiritualiteit van de jezuïeten verwoordt. In concurrentie trouwens met het ‘God vinden in alle dingen’, dat wel op Ignatius teruggaat.

“Een waarlijk geestelijk mens hoeft niet te kiezen tussen Martha of Maria”

Degene die de formule in omloop bracht is pater Jeroen Nadal (1507-1580), een Spaanse jezuïet en vertrouweling van Ignatius. Maar is Nadal wel de uitvinder van de formule? En is deze wel zo typisch voor de Sociëteit van Jezus? Is Nadal ze niet gaan halen in een geestelijke traditie waarmee hij, zowel als Ignatius, vertrouwd was?

‘Ghemeyn’

Twee eeuwen vroeger beschreef onze Brabantse mysticus Jan van Ruusbroec (1293-1381), het ‘ghemeyne leven’ waarin ‘schouwen en werken’ samengaan. Pater Paul Verdeyen SJ schrijft:

In de geschiedenis van de spiritualiteit was Ruusbroec de eerste die bewust de betekenis van het zuiver contemplatief leven heeft gerelativeerd… Volgens hem moeten genietend schouwen en onbezorgd werken elkaar afwisselen in een God verenigd leven (…) Een waarlijk geestelijk mens hoeft dus niet te kiezen tussen Martha of Maria. Hij volgt beiden na door te werken als de nood van de naaste dit vereist en door te rusten aan de voeten van de Heer als hij daartoe de kans krijgt.

Gods wil

Wie volgens dit ideaal leeft, noemt Ruusbroec een ‘ghemeyn mensch’. ‘Gemeen’ in de betekenis van gemeenschappelijk. In Vanden blinckenden Steen beschouwt Ruusbroec dit ideaal als de voltooiing van het geestelijk leven:

De mens die vanuit Gods nabijheid teruggezonden wordt naar de wereld (…) bezit een rijke milde grond (…) Daarom moet hij noodzakelijk zijn rijkdom meedelen aan allen die het nodig hebben (…) Zo bezit hij een gemeen leven, want schouwen en werken liggen hem even na (…) Niemand immers kan dit gemene leven bezitten, als hij geen schouwend mens is. En niemand kan schouwen en God genieten, als hij zijn leven niet ordent naar Gods wil.

Dat “zijn leven ordenen naar Gods wil” is precies wat Ignatius beoogt met zijn Geestelijke Oefeningen.

Moderne Devotie

De link tussen Ignatius en de Brabantse mysticus is de Moderne Devotie. In het begin van zijn bekering werd Ignatius met deze geestelijke hervormingsbeweging van de veertiende eeuw in contact gebracht door de benedictijner monniken van Montserrat. De grondlegger ervan, de Utrechtse kanunnik Geert Grote (1340-1384), kende Ruusbroec en zijn werken. De religieuze groepering die rondom Grote ontstond, noemde zich ‘zusters en broeders des gemenen levens’. Dit niet omdat ze, zoals weleens gedacht wordt, een gemeenschapsleven leidden maar omdat ze Ruusbroecs ideaal van ‘schouwen en werken’ wilden beleven.

Het valt niet te miskennen dat Ignatius en zijn eerste gezellen zich door dit ideaal lieten inspireren. Meer dan de eigenheid van het ignatiaans charisma te verwoorden, roept de formule ‘contemplatief in de actie’ voor mij verblijdend op dat er een ontegensprekelijke band bestaat tussen Ignatius, de eerste jezuïeten en de Brabants-Rijnlandse mystiek. Een band die trouwens ook bij de tweede generatie jezuïeten aanwezig blijft onder andere met Petrus Canisius en zijn vriendschap met kartuizers van Keulen, waar Ruusbroecs werken in het Latijn werden vertaald.

Print
E-mail

Over de auteur

André Cnockaert SJ, jezuïet, is priester, filosoof en romanist. Van 1961 tot 2010 was hij werkzaam in de Democratische Republiek Congo in onderwijs en culturele animatie. Hij is stafmedewerker in de Oude Abdij van Drongen.

Meer van deze auteur >

Thema(s):

Jezuïeten Kerk Religie

Rubriek(en):

Reageren

Wilt u reageren op dit artikel? Mail de redactie van Ignis Webmagazine!

Door op verzenden te klikken gaat u akkoord met de voorwaarden.

Zoeken

Gerelateerde artikelen

Mystieke oneliners met een harde korst

10 april 2013 | Frans Kurris SJ

De laatmiddeleeuwse bestseller De Navolging van Christus wordt geëerd in een glossy genoemd naar zijn auteur, Thomas a Kempis. Een bespreking....

De ontdekking van de hemel in de wereld

10 september 2014 | Inigo Bocken

Religieuze kunst kreeg een nieuwe dimensie in de vijftiende eeuw, zo laat een tentoonstelling in Enschede zien. Het ‘zien van God’...

“God wordt door de minne geraakt”

3 december 2014 | Paul Verdeyen SJ

De opbloei van literatuur in de volkstaal ging ook niet aan onze streken voorbij. Onder meer Hadewijch en Ruusbroec beschreven de...

Jezuïeten

Kerk

Religie

Essay

politiek, binnenhof Den Haag

Keert God terug in Den Haag?

11 mei 2018 | Jos van Gennip

Maakt God een wederopstanding mee in de Nederlandse politiek? Met twee christelijke partijen in de regering zou je het bijna denken. Jos van Gennip...