Geloofstwist met de botte bijl

17e-eeuwse spotprent: Reformatoren op een kar met paarden die elk een andere kant op gaan.

Geloofstwist met de botte bijl

In vlijmscherpe pamfletten en spotprenten verketterden de ‘Roomsen’ en de Reformatoren elkaar in de 17e eeuw. Bladerend in een lijvige studie naar de rol van jezuïeten in die pennenstrijd, dringt zich de vraag op: waar maakten ze zich zo druk om?

Een proefschrift over jezuïeten in de Noordelijke Nederlanden gedurende de 17e eeuw: Controversen in Context, geschreven door historicus Joep van Gennip. Hoe negen jezuïeten in geschrifte ten strijde trokken tegen de dwalingen van de Reformatie. Hoe zij verdedigden dat de katholieke Kerk de enig ware Kerk is, dat Christus werkelijk aanwezig is in de eucharistie, dat de paus de werkelijke plaatsbekleder van Christus is, dat sacramenten, heiligenverering en allerlei devotionele praktijken hulpmiddelen zijn om trouw te blijven aan het ware geloof. Allemaal kwesties waarvan je – opkijkend van het boek – je afvraagt: “Waar maakten ze zich zo druk om?”

Polemieken

Boeken doen je kennis maken met andere werelden en verruimen je horizon. Indien ooit, dan geldt dat zeker voor deze indrukwekkende dissertatie. Er is heel veel onderzoek en kennis in bijeen gebracht. Het geeft een uitermate levendig beeld van de polemieken die er hebben gewoed tussen katholieken en protestanten in die 17e eeuw, waarin het calvinisme in de Noordelijke Nederlanden officieel staatsgodsdienst was.

De tegenstander werd uitgemaakt voor ‘goddeloze ketter’, ‘uitbraker van leugens’, ‘duivelsleerling’

Overigens gold dat weer niet voor een stad als Maastricht: daar mochten de beide godsdiensten naast elkaar bestaan… en elkaar bestrijden. Maar meer noordelijk waren de jezuïeten bij wet verboden. Echter, in ruil voor zogeheten recognitiegelden werden ze oogluikend toegestaan. Wat moet het geweest zijn om in dergelijke omstandigheden pastoraat te bedrijven. Onder welke druk hebben de jezuïeten destijds hun medegelovigen gesteund en terzijde gestaan?

Botte bijl

Controversen in ContextEen van de manieren om hun mensen te behoeden voor dwalingen, was het schrijven van boeken, schotschriften en pamfletten tegen de protestanten. Die dan op hun beurt hun gelovigen weer tegemoet kwamen in hun reacties op de Roomse papen. Zo wordt er in 1609 te Antwerpen een dispuut gehouden over de vraag of Christus werkelijk tegenwoordig komt in het altaarbrood wanneer de priester de woorden herhaalt die Jezus uitsprak tijdens het Laatste Avondmaal (‘transsubstantiatie’). De ‘Roomsen’ geloven van wel; de Reformatoren van niet. In de jaren daarna vloeit er een hele reeks geschriften uit voort met veelzeggende titels: ‘De Victorieuze Transsubstantiatie’ van katholieke zijde; beantwoord van reformatorische kant met ‘Uitvaart van de Roomse transsubstantiatie’ en ‘Doodvonnis tegen de Paapse Transsubstantiatie’.

Aanvankelijk kozen de polemisten nog voor de hoffelijke toon. Maar gaandeweg wordt steeds vaker de botte bijl gebruikt. De jezuïet gebruikt voor zijn calvinistische tegenstander kwalificaties als ‘goddeloze ketter’, ‘ketterse predikant’, ‘onredelijke dromer en uitbraker van leugens en laster’, ‘duivelsleerling’. De opponent verwijt de jezuïet dat het mysterie niet met zijn Utrechtse ogen gezien kan worden, maar met geestelijke ogen; maar ja, “die hebben u de Filistijnse jezuïeten in hun vergiftigde scholen uitgestoken..!” Zo gaat dat de hele 17e eeuw door.

Andere wereld

Al lezend en bladerend realiseer ik mij hoe ver die wereld van mij afstaat. Terwijl het toch gaat over mijn eigen medebroeders. Waar wij als hedendaagse jezuïeten het leven en de meeste geschriften van Ignatius uit de 16e eeuw goed kennen en ervaren als bronnen van inspiratie, weten wij van onze 17e-eeuwse medebroeders nauwelijks iets af. En dan te bedenken dat hun pastoraat zich afspeelt in onze streken, en dat zij opgeleid zijn vanuit dezelfde bronnen!

Waar wijkt de geest van ónze tijd af van de geest van het evangelie?

Het boek maakt enerzijds verlegen. Medebroeders hebben voor de – in hun ogen – goede zaak gestreden en er veel narigheid voor over gehad. Anderzijds realiseer ik me dat de wereld volslagen veranderd is. Uiteindelijk is het boek vooral interessant voor mensen die enigszins zijn ingevoerd in de materie.

Tijdgeest

Tegelijk bevat het boek ook een uitdaging. De jezuïeten van toen gingen in openlijke discussie met de geest van hun tijd. En wezen vooral aan waar die – in hun ogen – verschilde van de geest van het evangelie. In hoeverre geldt dat ook voor ons als gelovigen in onze tijd? Zijn wij evenzeer op de context van onze tijd betrokken als die 17e-eeuwse polemisten? Waar wijkt de geest van onze tijd af van de geest van het evangelie? Zijn wij… ben ik er evenzeer op gebrand om dat in woord en geschrift aan te duiden en andere gelovigen daarmee van dienst te zijn?

Boekgegevens

Joep van Gennip, Controversen in Context. Een comparatief onderzoek naar de Nederlandstalige controversepublicaties van de jezuïeten in de zeventiende-eeuwse Republiek. Uitgeverij Verloren, 800 blz., € 49,-. Meer informatie en bestellen: website uitgeverij.

Print
E-mail

Over de auteur

Dries van den Akker SJ is jezuïet en oud-docent godsdienst, catechese en levensbeschouwing. Verzorgt ook een website over heiligen: www.heiligen.net. Hij is redacteur van Ignis Webmagazine.

Meer van deze auteur >

Rubriek(en):

3 reacties

  • Reactie van Paul Beerkens 11 juli 2014

    Dit alles lezend ontkom ik niet aan de gedachte dat enige bescheidenheid onze kerk zeer zou passen na alles wat er de afgelopen paar jaar naar boven is gekomen. Deze Paus gaat voor in hoe het ook kan, waar we ons op zouden moeten focussen, terwijl men zich hier vooral bezighoudt met pastoraal werkers de deur uit te werken en praktische eucumene zo veel mogelijk uit de weg te gaan. De vraag is natuurlijk of daar waar Christus ons in is voorgegaan en in de eeuwen daarna is uitgewerkt tot een doctrine, nog wel geloof-waardig op elkaar aansluit.
    Mijn strohalm, vooral goed naar onze Paus luisteren en daar wat mee doen.
    Paul

  • Reactie van Jean De Bruyn 13 juli 2014

    Ik ben geen historicus en waag mij dus niet aan een te kritische analyse.
    Toch wens ik Dries proficiat voor zijn poging om geschiedenis uit het
    verleden te verhelderen.Gaarne had ik dit echter aangevuld gezien met
    HUIDIGE SITUATIES(woonvormen,apostolische werken,sj strukturen,
    armoede beleving,sexualiteit…enz)

  • Reactie van bernard boone 13 juli 2014

    1°) Alvast Z. H. Franciscus I sj wijst vanuit zijn evangelische bewogenheid consequen in woord en daad op de excessen van het alomtegenwoordig neoliberaal marktdenken.
    2°) Diezelfde Franciscus I verwijst expliciet naar de grote 17de-eeuwse jezuïet Louis Lallemant, dus zo vergeten is de 17de-eeuwse sociëteit niet…

Reageren

Wilt u reageren op dit artikel? Mail de redactie van Ignis Webmagazine!

Door op verzenden te klikken gaat u akkoord met de voorwaarden.

Zoeken

Gerelateerde artikelen

Vergeten jubilea (3): 1661

1 september 2011 | Dries van den Akker SJ

Gedenk te gedenken… In deze speciale zomerserie ontrukt Dries van den Akker SJ enkele minder bekende jubilea aan de vergetelheid. Afl.3:...

Met moeite door één deur

7 oktober 2013 | Frans Kurris SJ

Een recent boek en een tentoonstelling bieden inzicht in de vaak moeizame godsdienstige verdraagzaamheid van de 16e en 17e eeuw. Het...

Veertig woestijnjaren

24 maart 2014 | Dries van den Akker SJ

Ruim veertig lange jaren werden de paters van de toen verboden jezuïetenorde vervolgd en opgejaagd. Hoe hielden zij de moed erin?...

Kerk

Protestantisme

Religie

Ignatius van Loyola

Zo wilde Ignatius de kerk opbouwen

31 juli 2017 | Wiggert Molenaar SJ

Op Ignatius’ feestdag belicht Wiggert Molenaar de (ongemakkelijke) Richtlijnen uit de Geestelijke Oefeningen. Over komen tot kerkelijke gezindheid en geloven in de...

Recensie

Fascinerende Jezusverschijningen

14 juni 2017 | Ben Frie SJ

Charlotte Rørth ontmoet Jezus twee keer. Is haar boek daarover een bizar verhaal? ‘Wie vertrouwd is met beschouwend gebed en contemplatie zal zich niet...